door Theo Aerts
25 augustus 2025

Geldschieters – Investeringsfondsen, autoritarisme en de strijd tegen de Europese democratie is de Nederlandse vertaling (2023) van een boek dat zowel in het Frans als het Engels verscheen: La finance autoritaire – Vers la fin du néolibéralisme, (Raisons d’agir, 2021)  en Alt-Finance: How the City of London Bought Democracy (Pluto Press, 2022).  De auteurs zijn de onderzoekster Marlène Benquet (CNRS, Université Paris Dauphine) en Théo Bourgeron, verbonden aan het University College Dublin, Ierland. De Nederlandse vertaling werd uitgegeven door Walburga Pers-Mazirel Pers en telt 184 bladzijden; er bestaat ook een e-bookversie. Het boek wordt vaak geprezen voor zijn leesbaarheid, wat niet van alle werken over de financialisering kan gezegd worden. Het Voorwoord door socioloog Johan Heilbron kan u hier online lezen.

Thematiek en aanpak

Het boek begeleidt ons op een reis door het financiële oerwoud en analyseert hoe de financiële sector, het investerings- en durfkapitaal, de hedgefondsen etc. een allesoverheersende rol zijn gaan spelen, voelbaar in het dagelijks leven van iedereen. Hoe deze fondsen de autoritaire tendenzen binnen Europa versterken onderzoeken de auteurs langs verschillende invalshoeken:

• Hoofdstuk 1 heeft het over de rol van kapitaal bij politieke processen, zoals de financiering van het Brexitreferendum.
• Hoofdstuk 2 gaat over het verband tussen financialisering en de verzwakking van de democratische instituties. De tweede financialiseringsfase en de Europese Unie, een maatschappelijke geschiedenis van de institutionele ommezwaai.
• Het derde hoofdstuk ziet een evolutie van het Europees neoliberalisme naar een autoritair liberalisme, met het ontstaan van een nieuw politiek accumulatieregime. Toenemende sociale ongelijkheid, een sociaal beleid dat, net als het klimaatbeleid, steeds verder in de verdrukking komt.
• In het nawoord wordt aangetoond dat financiële steun van de ‘geldschieters’ niet vreemd is aan de opgang van antidemocratische leiders, (extreem-)rechtse politieke partijen en drukkingsgroepen.

Bespreking

De kernboodschap van Geldschieters is de groeiende macht van grote financiële instellingen, zoals BlackRock, Vanguard, State Street , Goldman Sachs, en hun aantrekkingskracht op de politieke elite. Voorbeelden genoeg! José Manuel Barroso ging na zijn carrière als EU-commissievoorzitter aan de slag als adviseur bij Goldman Sachs. Bij Romano Prodi ging het andersom: die was eerst adviseur bij Goldman Sachs en werd daarna EU-commissievoorzitter; hij kan nog steeds beschouwd worden als een “fluisteraar voor de EU”. Of neem de investeringsgigant BlackRock, een belangrijke partner voor de Europese Commissie die haar van commentaar en advies voorziet op verschillende beleidsterreinen. In mei 2025 lanceerde het een Europese Defensie-ETF, wat aansluit bij de door Commissie aangevraagde toename van de defensie uitgaven. (Een ETF of ‘tracker’ is een beleggingsfonds dat investeert in een reeks bedrijven van een bepaalde sector, waarvan het de beurswaarde op de voet volgt (‘trackt’). Blackrock is ook actief in de Europese vastgoedmarkt. En wie stond vroeger op hun loonlijst? Niemand minder dan de huidige Duitse kanselier Merz…

Vele mensen beseffen niet hoe de logica, de waarden en de eisen van deze financiële wereld zijn doorgedrongen in alle onderdelen van onze samenleving. ‘Van de wieg tot het graf’ hebben deze investeringsfondsen een invloed op ons handelen en ons denken, en vanzelfsprekend ook op het bedrijfs- en overheidsbeleid. Ze voeren een constante druk uit op de bedrijven om hun aandeelhouderswaarde te maximaliseren door kostenbesparingen, reorganisaties, hogere winsten, en het terugkopen van eigen aandelen. Het logisch gevolg hiervan is de constante druk op de werknemers en hun lonen, door het invoeren van atypische arbeid, met o.a. verminderde syndicale invloed tot gevolg.

Hoe gaan deze fondsen te werk? Het zijn meestal minderheidsaandeelhouders maar in een groot aantal bedrijven, van multinationals tot start-ups, waarvan ze tussen de 10 % en 50 % van de aandelen bezitten. Daardoor krijgen ze bepaalde rechten ter bescherming van hun belangen, zoals informatierecht, vergaderrecht met stemrecht, en het vraagrecht, wat hen in staat stelt de besluitvorming te controleren. Ze kunnen ook specifieke afspraken maken via een aandeelhoudersovereenkomst of statuten, zoals het recht op een bestuurder, en in extreme gevallen een geschillenregeling starten om hun aandelen te laten overnemen of de nietigheid van beslissingen te eisen.

Deze strategie beïnvloedt niet alleen het bedrijfsleven, maar ook de politiek. Een paar voorbeelden:

Onze pensioenen: De pensioenfondsen worden gebruikt om die financiële logica van winstmaximalisatie te realiseren. Op cynische wijze worden de toekomstige pensioenen van werknemers tegen hun huidige werkomstandigheden ingezet.

Onze woningen en woonzorgcentra: Grote institutionele bouwgroepen bepalen de huur en woningprijzen

Gezondheidszorg: Van de gezondheidszorg wordt geeist dat ze winstgevend is door het verhogen van het rendement. Meestal wordt hiervoor het KPI gemeten en vergeleken met een winstgevend hospitaal. KPI staat voor Key Performance Indicator: voor de zorgsector is dat bv. de wachttijd op consultatie of de patiënten-tevredenheid. Voor de logistiek is het bv. leverbetrouwbaarheid ( % op tijd geleverd), voorraadrotatie.

Onze voeding : de financiële speculatie met grondstoffen en hun aandeel in de agro-industrie. Gevolg is dat de investeerders hun zeg hebben bij bedrijven als Cargill, Bayer of Nestlé.

Onze planeet : de meeste Investeringsfondsen zijn in de praktijk klimaatontkenners en staan de ecologische transitie in de weg, louter uit financiële logica. Hoe schaarser een product, hoe duurder.

Het overheidsbeleid. Overheden zien geen andere uitweg dan zich te onderwerpen aan deze financiële logica en de financiële markten zekerheid te bieden door Duty to Pay (financiêle markten) boven Duty to Protect (de eigen burgers) te stellen en tegemoet komen aan hun eisen door het creëren van een ‘aantrekkelijk investeringsklimaat’ door het bezuinigen op de overheidsuitgaven.

Autoritair Liberalisme

Na de subprime- en bankencrisis in 2008 greep de overheid in, en legde bepaalde beperkingen op aan de investeringsfondsen (zo bv. het handelen over the corner OTC, d.w.z. zonder overheidstoezicht). Maar hierdoor kwamen hun winsten in het gedrang; de fondsen stuurden aan op polarisering. Hierbij spelen denktanks een belangrijke rol, weliswaar op de achtergrond, maar hun aanbevelingen krijgen wel voldoende media-aandacht. Voor deze think thanks en hun sponsors, is de scheidsrechterrol van de Staat, desgevallend de EU, een hinderpaal in hun verdere verrijking. Hun objectief is het ontmantelen van de Staat, een minimalistische Staat moet alleen de private eigendom en de individuele verrijking beschermen, desnoods met het beperken van de politieke , sociale en syndicale vrijheden.

Het populisme is niet een populaire revolte tegen de elite , maar een poging  de centrale rol van het geld in de transformatie van de Staat en zijn democratische instellingen te wijzigen in het voordeel van een techno-economische elite. De macht van de plutocraten versterken dus ten koste van de samenleving.

De twee onderzoekers geven een boeiend beeld van deze financiële wereld waar we te weinig over weten. Ze geven een verklarend kader voor veel van de onzekerheden waarin we leven. Ze laten zien dat dit geen geïsoleerde problemen zijn , maar symptomen van een systeem. Het boek neemt een duidelijke politieke stelling en is onderbouwd met onderzoek en feiten. Een aanrader voor wie zich vragen stelt over het overheidsbeleid, zowel in de EU als nationaal, en wil weten wie aan de politieke touwtjes trekt en een aanslag pleegt op de sociale rechten en onze vrijheid van denken en spreken.