door Herman Michiel
11 september 2025

Gisteren hield Commissievoorzitter von der Leyen haar jaarlijkse State of the EU speech voor het Europees parlement (hier de tekst). Zoals men kan verwachten is dit in de eerste plaats een ophemelen van de eigen prestaties; we besteden er dan ook niet meer aandacht aan dan nodig. Toch waren er een paar meldenswaardige aankondigingen, en ook uit de reacties uit het halfrond valt iets te leren.

Wat misschien nog nauwelijks opvalt is dat von der Leyen de Europese Commissie identificeert met zichzelf. Het is steeds van ‘ik heb dit, ik heb dat, ik zal dit, ik zal dat’. Geen enkele andere commissaris werd met name vernoemd, al zaten die wel in een kringetje als een soort erewacht rond de Europese tsarina, en al had deze laatste bij hun benoeming wel gesproken over de collegialiteit en de gedeelde verantwoordelijkheid van de hele ploeg.

De eerste woorden van von der Leyen gaven meteen de toon aan: “Europa is in een strijd gewikkeld. Voor een vrij en onafhankelijk Europa, voor onze waarden en onze democratieën, voor onze vrijheid en ons vermogen om zelf ons lot te bepalen”, enzovoort. Voor veel minder dan een existentiële bedreiging van het Oude Continent zou het inderdaad onverantwoord zijn de wapenfabrikanten van miljarden euro EU-steun te voorzien en de Europese wegen en bruggen klaar te maken om tanks en zwaar geschut richting oosten te kunnen transporteren. Von der Leyen kreeg voor haar speech versterking uit de hemel: als een godsgeschenk waren net 19 drones, vanzelfsprekend Russische, het Poolse – dus het Europese – luchtruim binnengedrongen, wat een grootschalige NAVO-actie voor gevolg had met F-16’s, F-35’s, een Italiaanse AWACS en Duits afweergeschut. En er waren ook Belgen bij” zei de N-VA minister van defensie Franken fier. Al bij al een goede gelegenheid voor von der Leyen om de oprichting van een drone wall aan onze bedreigde oostflank aan te kondigen.

Een dergelijk zwaarwichtig incident doet natuurlijk andere recente luchtaanvallen in het niet verdwijnen, zoals de drone die een schip van de Gaza-flotilla – bemand met Europese burgers – aanviel, of de Israëlische aanval in Qatar. Maar Israël kwam wel ter sprake in de von der Leyen speech: “De beelden zijn catastrofaal, het hongerwapen kan nooit gebruikt worden in een oorlog, dit moet stoppen …” Goed gesproken, Ursula, maar van een politieke leider verwacht men meer dan emotie. De vraag naar een politiek perspectief voor de Palestijnen werd ook nu met hetzelfde stopwoord beantwoord, de ‘tweestatenoplossing’. (Waar ligt dan die Palestijnse staat, de paar enclaves die nog niet gekoloniseerd zijn op de westelijke Jordaanoever plus de puinhopen in Gaza?) Van een toekomstige regering weet von der Leyen wel “dat er nooit een plaats kan zijn voor Hamas, nu niet en in de toekomst niet”. Wat het Israëlische regime betreft hoopt de Commissievoorzitter druk te kunnen uitoefenen door een gedeeltelijke opschorting van de onderzoeksubsidies (Horizon), een gedeeltelijke opschorting van handelsaspecten van het associatieverdrag, opschorting van de bilaterale ondersteuning (maar niet wat betreft de ‘civiele maatschappij’, wat dit ook moge betekenen in Israël), sancties tegen de extremistische ministers (niets over het arrestatiebevel voor Netanyahu, bindend uitgesproken door het Internationaal Strafhof) en tegen ‘gewelddadige kolonisten’ (zijn er andere?). Maar von der Leyen vreest dat het moeilijk kan zijn om meerderheden te vinden onder de lidstaten. Dat klopt, voor diverse materies is er zelfs unanimiteit vereist. Niet alleen Hongarije maar bijvoorbeeld ook Duitsland liggen hierin dwars. Maar waar de Commissie in het verleden steeds spitsvondige juridische oplossingen vond (zoals bijvoorbeeld bij het verdragsrechtelijk verbod voor de Europese Unie om militaire uitgaven te financieren) kan ze zich nu verbergen achter ‘de lidstaten’. Niettemin mag men in de ietwat aangepaste koers van de Commissie een succes zien van de enorme solidariteitsbeweging met de Palestijnen die in Europa en wereldwijd ontstaan is.

Von der Leyen verdedigde natuurlijk ook de overeenkomst over handelstarieven die ze met Trump ‘onderhandeld’ had, met een Amerikaanse heffing van 15% op Europese export en een pleziertje voor Trump door de bestaande (minieme) Europese heffingen op Amerikaanse producten te schrappen. In de reacties na de speech noemde Iratxe Garcia Perez, de fractieleidster van de sociaaldemocratische parlementsgroep S&D, deze overeenkomst ‘onaanvaardbaar’. Ze haalde ook scherp uit naar de afwezigheid van de EU in de Palestijnse kwestie, daarbij aansluitend bij haar partijgenote Teresa Ribera die als enig lid van de Commissie het woord ‘genocide’ in de mond nam (wat vlug werd afgewezen als zijnde geen Commissiestandpunt). Van een barst in de grote coalitie rond von der Leyen is evenwel nog geen sprake. In een interview achteraf bekende Garcia Perez dat ze in haar reactie weliswaar zei tegen von der Leyen’s akkoord met Trump te zijn, “maar we willen ook constructief zijn”.

Andere fracties lijken nu dichter te staan bij von der Leyen dan een jaar geleden. De rechtse à ultrarechtse Conservatieven (ECR) waar Meloni’s Fratelli d’Italia en Bart De Wever’s N-VA toe behoren leken vroeger te twijfelen tussen steun aan of oppositie tegen von der Leyen. Nu blijken ze achter de 15 procentregeling met Trump te staan, zijn ze tevreden dat de Green Deal uitgekleed wordt en vinden dat de immigratiepolitiek van de Commissie de goede richting uitgaat. De ‘Fort Europa’-politiek van de EU was inderdaad ook een belangrijk onderdeel van de State of the EU, volgens het bekende recept om het onmenselijk beleid voor te stellen als de strijd tegen misdadige mensensmokkelaars. Manfred Weber, de leider van de dominante kracht in de EU (de Europese Volkspartij waar von der Leyen en parlementsvoorzitter Metsola toe behoren), nam de gelegenheid te baat om in zijn reactie de Deense sociaaldemocraten van premier Mette Frederiksen te prijzen voor hun ‘streng’ migratiebeleid en uit te spelen tegen de Spaanse sociaaldemocraten. “Er zijn de socialisten van Sánchez en de socialisten van Frederiksen”, aldus Weber.

De Groenen hadden bij monde van Bas Eickhout kritiek op de invoer van het dure en vervuilende Amerikaans schaliegas, maar staan achter het machtstreven van de EU. “Stop met als een markt te functioneren, begin als een machtsblok”, aldus de GroenLinkse Eickhout. De grootmacht-allures van de gewezen Duitse groene ministers van buitenlandse zaken Joschka Fischer en meer recentelijk Annalena Baerbock zitten blijkbaar diep genesteld in het gedachtengoed van de Europese Groenen.

Voor de uiterst rechtse fractie van de Europese Patriotten was voorzitter Bardella van Marine Le Pen’s Rassemblement National de woordvoerder. Het werd een nummertje voor het thuisfront: het handelsakkoord Mercosur is gericht tegen de Franse boeren, wie is er gebaat bij het verbod op benzine- en dieselwagens, de EU verkiest Amerikaanse wapens boven de Franse en als Duitse verdedigt von der Leyen de Duitse belangen.

De linkse fractie (The Left) had slechts luttele minuten spreektijd. Co-voorzitter Schirdewan noemde de 15% Amerikaanse invoerrechten een capitulatie. “U offert energie, digitaal beleid, veiligheid en klimaatbescherming op het altaar van het trans-Atlantisch partnerschap, wat niet meer is dan een holle frase”. Marc Botenga van de Belgische PVDA/PTB kon in één minuut brandhout maken van het Europees militaristisch beleid, waarvan alleen de wapenfabrikanten en hun aandeelhouders profiteren, ten koste van pensioenen, huisvesting en armoedebestrijding. “We zullen de mobilisatie verderzetten”, beloofde Botenga.