18 juli 2025 – Verleden woensdag presenteerde Commissievoorzitter von der Leyen haar plannen voor de meerjarenbegroting van de EU voor de periode 2028 – 2034. Een budget voor zeven jaar, dat is de manier waarop de financiering van de EU geregeld is. Daarbij doet de Commissie een voorstel, waarover dan twee jaar onderhandelingen lopen met de lidstaten en het Europees parlement, die het uiteindelijk goedkeuren, meestal in een gewijzigde vorm. In het huidig stadium komt het er dus op aan de grote trekken van het voorstel te kennen, zodat we weten waar von der Leyen op aanstuurt, en welke de belangrijkste betwistingen zullen zijn.

Als we het hier hebben over “von der Leyen’s begrotingsvoorstel” dan is dat niet zomaar een manier van spreken over een Commissievoorstel. Ook deze materie bevestigt eens te meer dat von der Leyen haar Commissie als een legerregiment leidt en alle touwtjes stevig in handen houdt. Haar budgetvoorstel is blijkbaar in het geheim uitgewerkt en pas in een zeer laat stadium aan de commissarissen meegedeeld. Minstens zes van hen gaven te kennen misnoegd te zijn over de gang van zaken. Na de voorstelling woensdag waren ook veel journalisten en parlementsleden verward over wat de plannen nu eigenlijk inhouden.

Het begint al met het triomfalisme over een “begroting van bijna 2000 miljard euro”. Voor iemand met wereldleiderallures als von der Leyen klinkt dat beter dan “1.15%van het BBP”, wetend dat de federale overheid in de VS over 23% beschikt.  Deze 1.15% is iets groter dan de huidige 1.05% en is de werkelijke spenderingsmogelijkheid, na aftrek van de 165 miljard euro die moet terugbetaald worden voor de leningen van het Herstelfonds na de Covid uitbraak.

Belangrijker zijn echter de verschuivingen in de verschillende posten. Er zou 131 miljard EU-geld gaan naar defensie (defence, security and space), een vervijfvoudiging. Voor ‘militaire mobiliteit’ gaat het zelfs over een vertienvoudiging, van 1,7 naar 17 miljard. Voor de bewaking van de grenzen (“Fort Europa”) zou het budget verdrievoudigen. Ondernemingen kunnen zich verheugen op een ”competitiveness fund” van 410 miljard, dat bovenop een researchprogramma (Horizon) van175 miljard komt dat ook grotendeels de ondernemerswereld ten goede komt. Samen is dat bijna een derde van het totale budget !

Von der Leyen wil in de aanwending van het budget cruciale hervormingen doorvoeren. Vooreerst wil ze een groot deel van de uitbetalingen in een globale som per lidstaat laten gebeuren, een ‘vereenvoudiging’ volgens de Commissievoorzitter.  Subsidies voor de landbouwpolitiek, visserij, sociale en  plattelandsontwikkeling en steun aan armere regio’s (‘cohesiefondsen’) worden op één hoop gegooid onder de naam Nationaal en Regionaal Partnerschap Plan. Dit wordt betaald aan de nationale regering die dan voor de verdere verdeling moet zorgen. Maar die uitbetaling zou afhankelijk gemaakt worden van een ingediend nationaal plan waaruit moet blijken dat de lidstaat de nodige hervormingen doorvoert, en de ‘principes van de rechtsstaat’ respecteert. Dat zou natuurlijk een zware stok achter de deur zijn om regeringen onder druk te zetten. Anderzijds zouden die regeringen keuzes kunnen maken bij de verdeling van het subsidiegeld. Ze zou er bijvoorbeeld kunnen voor opteren om minder te doen voor armere regio’s, om meer in het leger te investeren.

Protest vanuit vele hoeken heeft de Commissie proberen te counteren met de bewering dat het  budget voor cohesiepolitiek afgebakend is (‘ringfenced’), maar dit blijkt slechts over 218 miljard te gaan, tegenover de 392 miljard die in de vorige periode voor de armere regio’s was voorzien. Hetzelfde geldt voor de landbouwpolitiek, waarvan slechts driekwart van het huidige budget nog gegarandeerd zou worden.

Een Commissie die zich in haar natte dromen meer en meer als de federale Europese overheid wil opwerpen wil ook over meer eigen middelen beschikken, t.t.z. Inkomsten waarvoor ze niet afhankelijk is van de goodwill van de regeringen. Nu komen eigen middelen o.a. uit douanerechten en een deel van de btw, maar het huidig Commissievoorstel ziet nieuwe mogelijkheden. Zo zou ze een deel van de inkomsten van de CO2-emissierechten kunnen innen, en van de ‘koolstoftaks’ (CBAM) op ingevoerde producten. Het klinkt bijna onvoorstelbaar, maar de Commissie denkt zelfs aan een belasting op  grote bedrijven (vanaf 100 miljoen € omzet).  Verder zou er per lidstaat een bijdrage kunnen gevraagd worden van 2 € per kg niet verzameld elektronisch afval, of een tabaksbelasting.

Dit alles zijn Commissievoorstellen, waar vooral de grote lidstaten de komende twee jaar zullen proberen hun slag thuis te halen. Op heel wat punten kan men clashes verwachten. Het begint al bij de verhoging van het budget;  hoe beperkt ook. De meeste lidstaten, de ‘vrekkige’ als Duitsland en Nederland voorop, moeten er niet van weten. Maar men weet niet hoe een dubbeltje rolt, de Duitse kanselier Merz kan zich wel vinden in de militaristische uitgaven van von der Leyen. Macron van zijn kant ziet met een verkleinde landbouwpot de tractoren al oprukken naar de Champs-Élysées. En Polen, dat in de huidige budgetperiode zo een 76 miljard euro cohesiefondsen ontving zal zich  niet zomaar neerleggen bij een vermindering. Enzovoort, en zo verder.

De eerste regering moet nog opstaan die protesteert tegen de verwatering van de klimaatinspanning. De Commissie beweert wel dat die inspanning onverminderd voortgaat, maar het huidig daaraan gekoppelde fonds LIFE is zoek in de nieuwe voorstellen. Klimaatactie is nu onderdeel van het competitiveness fund.