door Herman Michiel
25 februari 2026

Het is goed bekend dat de Europese Unie sancties oplegt aan individuele Russen die mede-verantwoordelijk worden geacht voor de oorlog tegen Oekraïne. Het gaat om politieke leiders, hoge ambtenaren en  militairen, ook ondernemers, oligarchen enz. Hun Europese bankrekeningen worden geblokkeerd, ze krijgen inreisverbod en het is verboden hen financieel bij te staan.

Minder bekend is dat er ook reeds dergelijke sancties werden uitgesproken tegen burgers van de EU zelf, omdat ze zouden pro-Kremlin of anti-Oekraïne propaganda maken. Dit kadert meer algemeen in een EU-beleid tegen “desinformatie”, dat ze omschrijft als het verspreiden van “onjuiste of misleidende informatie, met de bedoeling om mensen te bedriegen of economische of politieke winst te maken”. Men ziet hier het probleem al opduiken dat overheden bepalen wat “juiste” informatie is. Het wordt helemaal problematisch als de Europese Ministerraad enkele voorbeelden geeft van wat ze misleidende informatie noemt. Zo bijvoorbeeld “polarisatie door het bevorderen van extreme standpunten om de conflicten binnen samenlevingen te vergroten”. De overheid krijgt zo het monopolie om te bepalen wat een “extreem” standpunt is.

En dat doet ze ook. Het meedragen van de slogan From the River tot he Sea in een pro Palestijnse betoging wordt in veel lidstaten als extremistisch en antisemitisch verboden. De willekeur, of beter gezegd: de politieke motivatie van het brandmerken als desinformatie wordt impliciet toegegeven door de Europese Ministerraad wanneer ze “buitenlandse informatievervalsing en inmenging” (FIMI) beschrijft als een “overwegend niet-illegaal gedragspatroon dat waarden, procedures en politieke processen bedreigt of negatief kan beïnvloeden”. Wat te denken van een Europese instelling die de “rechtsstaat” als haar centrale waarde naar voren schuift, maar zware sancties oplegt aan individuen wegens een “niet-illegaal gedragspatroon”?

Zoals men kan verwachten is het desinformatie-beleid van de EU niet op de EU zelf van toepassing, anders kon ze gesanctioneerd worden voor haar misleidende boodschap – die ook de meeste lidstaten verspreiden – dat we door een Russische inval bedreigd worden en bijgevolg onze defensie-uitgaven naar 5% van het BBP moeten optrekken.

Het geval van journalist Hüseyin Doğru

Doğru is een Duitse journalist van Turks-Koerdische origine, oprichter van de linkse site Red Media. In mei 2025 werd hij door de Europese Ministerraad gesanctioneerd wegens “het ondermijnen van het democratisch proces in Duitsland”. Hij wordt ervan beschuldigd “nauwe financiële en organisatorische banden te onderhouden met entiteiten en actoren die actief zijn op het gebied van Russische staatspropaganda” en “berichten te verspreiden van radicale Islamitische terroristische groepen als Hamas”. [1] Geen van deze betichtingen wordt gestaafd. Over de oorlog in Oekraïne zei Doğru in een interview dat deze het resultaat is van een conflict tussen twee rivaliserende imperialistische blokken, enerzijds de NAVO, anderzijds Rusland, “zelf een kapitalistische macht die zijn eigen economische en politieke ambities nastreeft met behulp van militair geweld.” Niet bepaald Russische staatspropaganda. Over de Israëlische oorlog tegen de Palestijnen heeft hij inderdaad uitgebreid verslag uitgebracht…

De gevolgen van de Europese sanctie voor Doğru  en zijn gezin (met zwangere echtgenote) zijn echter bijna onvoorstelbaar. De man mag geen beroepsactiviteit meer uitoefenen, want wie hem zou betalen doorbreekt de Europese sanctie. Zijn bankrekening is geblokkeerd, zodat hij zijn gezin niet kan onderhouden. Zelfs de ziekteverzekering kwam een tijdlang niet meer tussen. Als ‘humanitaire’ tegemoetkoming kon hij 600 € per maand bekomen, maar dit werd dan weer door de bank zelf tegengehouden. Hij wordt van geen enkel strafbaar feit beschuldigd – wat overeenstemt met de bewering van de Europese Ministerraad dat desinformatie meestal op een niet-illegaal gedragspatroon berust – zodat hij zich daar ook niet tegen kan verdedigen. Verdedigen zou trouwens advocatenkosten meebrengen, maar hij kan niet aan zijn bankrekening…

Op een persconferentie van het Duitse ministerie van buitenlandse zaken stelde een journalist de vraag of het “engagement van de Duitse regering voor de vrije meningsuiting” [2] ook inhoudt dat sancties van de Europese Ministerraad tegen journalisten met afwijkende mening moeten goedgekeurd worden. Het antwoord was bevestigend: we moeten een zeer sterk onderscheid maken tussen pers- en meningsvrijheid enerzijds, en personen die deze vrijheid willen ondermijnen anderzijds. Deze laatsten moeten weten dat daar kosten aan verbonden zijn, sancties vormen een deel van onze politiek.

Het geval van Jacques Baud

In de details is dit een heel ander geval. Baud is geen linkse journalist, maar een gepensioneerde kolonel van het Zwitserse leger. Hij woont in Brussel, waar hij ook in dienst was geweest van de NATO. Hij schreef verschillende boeken over internationale politiek, was tijdens zijn carrière gespecialiseerd in het Warschaupact, en voerde vredesopdrachten uit voor de Verenigde Naties en de Afrikaanse Unie.

In december 2025 werd hij door de Europese Ministerraad op de sanctielijst geplaatst. Reden: “Hij is een regelmatig geziene gast bij pro-Russische televisie- en radioprogramma’s. Hij fungeert als spreekbuis voor pro-Russische propaganda en verzint samenzweringstheorieën. Hij is betrokken bij het gebruik van informatiemanipulatie en inmenging.” Gevolg: ook hij heeft geen toegang meer tot zijn bankrekening, en door het reisverbod in de EU kan hij niet terug naar Zwitserland. Een commentator bestempelde dit als de “burgerlijke doodverklaring” van Baud. De man verklaarde trouwens geen enkele Russische uitnodiging om zijn Oekraïne-standpunt toe te lichten aanvaard te hebben, en de auteur van een pas verschenen boek over Europese sancties vond er ook geen enkel voorbeeld van. Maar dit is eigenlijk irrelevant. Wat ex-kolonel Baud ook moge geschreven of beweerd hebben, hij heeft zijn recht op vrije meningsuiting gebruikt, heeft nooit een risico betekend voor de openbare orde en heeft alleen een afwijkende mening over de internationale situatie. Hij is wel door de Europese Unie vogelvrij, “burgerlijk dood” verklaard.

Het aantal West-Europese burgers dat aldus gesanctioneerd werd is (voorlopig?) op twee handen te tellen, de meesten zijn Russen, Wit-Russen, Iraniërs, Syriërs e.a., momenteel rond de 2500 in totaal. Maar in de EU is er een andere, informele maar zeer efficiënte vorm van sanctionering, gericht tegen organisaties die de “juiste” politieke lijn niet volgen. We hebben het over banken.

Politieke disciplinering door banken

Wanneer de Europese Ministerraad een persoon of “entiteit” financieel sanctioneert, zijn banken verplicht de blokkering van de rekeningen door te voeren. Maar uit heel Europa zijn er meldingen van organisaties en individuen die plots te horen kregen dat de bank hun rekening opzegt. Er is geen Europese of nationale sanctie, geen fraudedossier of gerechtelijk onderzoek, het geld wordt niet in beslag genomen maar de rekening bestaat niet meer. Soms blijkt men ook bij andere banken geen nieuwe te kunnen openen. De voorbije jaren blijken vooral organisaties die de Palestijnse zaak steunen het slachtoffer te zijn. Men heeft er het raden naar wie of wat achter zulke beslissing steekt. Waarschijnlijk gaat het maar uitzonderlijk over een politieke motivatie van de bankautoriteiten. Maar het verbod om het terrorisme te financieren blijkt door banken soms een zeer brede interpretatie te krijgen. Zo bleken in 2015 de rekeningen van Britse liefdadigheidsinstellingen en ngo’s geblokkeerd te worden waarmee hulp voor Syriërs, Irakezen en Gazanen gefinancierd werd. Ook de Nederlandse onderzoeksjournalisten van Argos kwamen tot een gelijkaardige vaststelling: de helft van de stichtingen en verenigingen heeft problemen met de bank ten gevolge van “doorgeschoten anti- terrorismemaatregelen”. Gelijkaardige ervaringen in Frankrijk werden gemeld door L’Humanité en La Vie.

Men kan ook vermoeden dat banken vlug bereid zijn de rekening van activisten op te zeggen als die in het vizier liggen van “deftige” klanten. In 2016 werd de rekening van de linkse Duits-Joodse groep Jüdische Stimme afgesloten door de Bank für Sozialwirtschaft. Na sterk aandringen gaf de bank toe dat de reden de steun was van Jüdische Stimme voor de BDS-kampanje, de boycot van Israël zolang de rechten van de Palestijnen niet gerespecteerd worden. Het rechtse Israëlische dagblad Jerusalem Post maakte achteraf bekend dat zij de bank hadden gevraagd een onderzoek te openen naar Jüdische Stimme…

Het lijkt me niet vergezocht (al zou de Europese Ministerraad het als een samenzweringstheorie kunnen beschouwen) dat ook nationale instanties zoals politieverantwoordelijken, geheime diensten en zelfs individuele rechtse politici ingezien hebben welk efficiënt wapen banken in handen hebben om ongewenste organisaties te boycotten, zonder dat “de politiek” iets kan aangewreven worden. Als een bank bijvoorbeeld ingefluisterd wordt dat organisatie X wel nauwe banden schijnt te hebben met de vermoedelijk terroristische organisatie Y, zal die dan een nauwgezet onderzoek openen, of zal ze de rekening van organisatie X simpelweg afsluiten? Dit is wat eind vorig jaar gebeurde in Manchester. De onbesproken organisatie “Friends of Palestine” zag er plots haar rekening en ook die van de voorzitter geblokkeerd. Dit bleek volgens de Manchester politie “wegens een onderzoek naar Palestine Action”, terwijl Friends of Palestine geen banden heeft met de van steun aan het terrorisme betichte Palestine Action.

Een en ander laat ook vermoeden dat banken onderling contact houden over dergelijke ingrepen. In ieder geval werden in een korte tijdspanne de rekeningen bij twee verschillende banken van het Duitse Rote Hilfe geblokkeerd.

Het hoeft echter niet altijd om solidariteit met de Palestijnen te gaan. Zo is er het geval van de Duitser Stützle, organisator van een Europese petitie die het opneemt voor het blijvend gebruik van baar geld in het betalingsverkeer en ingaat tegen de trend naar “alles digitaal”. Onlangs sloot, zonder vermelding van reden, Deutsche Bank de rekening af waarmee Stützle steun voor zijn kampanje verzamelt.

Het recht op vereniging en het recht op vrije meningsuiting behoren tot het ABC van de burgerlijke democratie. Maar een ietwat uit de kluiten gewassen vereniging kan niet zonder bankrekening, en daar kan een bank dus blijkbaar zonder boe of ba een streep over trekken. En waar is de vrije meningsuiting als een ministerraad kan beslissen dat je mening desinformatie is waarmee je de mensen wil bedriegen ?

[1] Volledige “verantwoording” in het Raadsbesluit van 20 mei 2025. Surf naar de naam ‘Dogru’.

[2] Duitsland was tot voor kort medevoorzitter van de Media Freedom Coalition, een club van 51 landen die (naar eigen zeggen) opkomen voor de vrije pers.