door Herman Michiel
23 september 2025

“Willen we niet irrelevant worden, dan moeten we terug de taal van de macht leren spreken”, aldus de leidende klasse in de Europese Unie. En daarover zei men vroeger: macht kom uit de loop van een geweer. Vroeger, inderdaad, want een geweer is stilaan folklore geworden, macht wordt heden ten dage uitgestraald door een kernarsenaal, raketinstallaties, vliegdekschepen en armadas van supersonische bommenwerpers. Op dat vlak kan die Europese leidende klasse alleen maar jaloers kijken naar de andere kant van de Oceaan. Daar beschikt men over een militair-industrieel complex dat al dit blinkend moordtuig produceert en wereldwijd aan de man brengt.

In Europa ontbreekt het niet aan wapensmeden, maar van een militair-industrieel complex kan men niet spreken. Elk probeert marktaandelen af te snoepen van de ander, geen is groot en kapitaalkrachtig genoeg om de megalomane ideeën van militaire strategen in de praktijk te brengen. Die strategen weten hoe het gevechtsvliegtuig van de toekomst, een zogezegd “zesde generatie fighter jet” er moet uitzien. De opvolger van de “vijfde generatie” (waar de F-35 toe behoort) wordt door een zwerm onbemande bewapende drones begeleid, ondersteund door communicatie met de grond en met satellieten, bijgestaan door artificiële intelligentie en bewapend met wapens van de toekomst, zoals laserkanonnen, hypersonische projectielen, enz.

In de Berlaymont, de zetel van de Europese Commissie, moeten de champagnekurken rondgevlogen zijn als op 17 juni 2019, na jarenlange voorbereidingen,  een akkoord tot stand kwam tussen Duitsland, Frankrijk en Spanje om samen het FCAS-project te dragen. FCAS staat voor Future Combat Air System, en zou een Europese versie van het zesde-generatie gevechtsvliegtuig worden. [1] Weliswaar geen onderneming van de Europese Unie zelf, maar volgens de toenmalige ‘hoge vertegenwoordiger’ Josep Borrell “volledig in lijn met de Europese defensieprioriteiten” en bijgevolg in aanmerking komend voor Europese steun bij research en ontwikkeling.

In elk van de deelnemende landen werd een hoofdcontractor aangesteld: Dassault voor Frankrijk, Airbus voor Duitsland en INDRA voor Spanje. [2] Het werk zou gelijkelijk over de drie deelnemende landen verdeeld worden om tegen 2040 het nieuwe gevechtsvliegtuig op de markt te brengen; ten laatste in 2027 zou er een prototype klaar zijn. Het prijskaartje voor de ontwikkeling werd op ongeveer 100 miljard euro geschat. Ondertussen had ook België zich in december 2023 bereid getoond om mee te werken. Het werd waarnemend lid van het FCAS- gezelschap, en in juli 2025 zegde het  300 miljoen euro toe om volwaardig te participeren. Was dit nu geen prachtig voorbeeld van Europese samenwerking, misschien wel de eerste stap naar een Europees militair-industrieel complex?

Helaas voor de Europese militaristen, maar de “Frans-Duitse as” bleek van in het begin af te rekenen te hebben met rivaliteiten binnen het gezelschap, wat de timing al in het gedrang bracht. Vooral Dassault eiste het leiderschap op, en het kwam deze zomer tot een echte clash als Frankrijk 80% van het project voor zich claimde. Niet alleen Macron trouwens wil koploper zijn, men herinnert zich misschien dat zelfs de linkse leider Mélenchon zich enkele jaren geleden achter Dassault schaarde om maar geen Franse superieure know-how over de bouw van jachtvliegtuigen met de Duitsers te delen. Wat blijkbaar ook meespeelt is dat Frankrijk/Dassault de toekomstige Europese bommenwerper geschikt wil maken voor Franse kernbommen, terwijl Duitsland denkt aan Amerikaanse nukes.

Het schijnt nu zover gekomen te zijn dat Berlijn overweegt de samenwerking met Frankrijk stop te zetten, en in plaats van Dassault een Zweedse (Saab) of Britse (BAE Systems) partner te zoeken. Van Duitse vakbondszijde (DGB) werd hierop instemmend gereageerd, en ook Spanje koos hierin de zijde van Duitsland. De CEO van Dassault Aviation Eric Trappier heeft nog wat olie op het vuur gegooid door zich te verzetten tegen de deelname van België. “Ze kochten F-35’s in de Verenigde Staten, hun deelname zou ons belachelijk maken”, aldus Trappier. Een indirecte trap naar Duitsland, dat eveneens een nieuwe aankoop van F-35’s plant…

Betekent dit het einde van FCAS? Dat hoopt natuurlijk iedereen die het onheil niet vergeten is dat met de voorganger F-35 werd en nog steeds wordt aangericht. Maar zij die de taal van de macht leren spreken zien dat helaas anders. Merz en Macron overlegden hierover in Toulon eind augustus. De plooien lijken echter niet platgestreken. Of er volgend jaar zoals aanvankelijk gepland met het ontwerp van een prototype kan gestart worden is dus verre van zeker. Daarvoor moet er niet alleen samenwerking zijn, maar ook geld. Dassault mag dan wel beweren dat zij de know how hebben om het allemaal alleen te doen, Frankrijk heeft zeker niet het geld. Duitsland van zijn kant zette al 40 miljard euro opzij voor de financiering van FCAS. Zal het zijn ei misschien in een Spaans-Brits (-Zweeds-Italiaans…) nest leggen?

Eén ding is zeker: welke de formule ook wordt, met 100 miljard zal de belastingbetaler er niet vanaf komen. Eén studie heeft het over een totale kostprijs “van 100 to1000 miljard euro”, terwijl een studie van Greenpeace die de hele levenscyclus van de tuigen in rekening brengt uitkomt op een totaalbedrag van maar liefst 2000 miljard euro. En onze leiders maar schrapen in de sociale budgetten omdat er elders geen geld is …

[1] Zie “Gevechtsvliegtuigen als Europees project”, Ander Europa 12 juni 2021.

[2] De Britten bleven buiten de samenwerking, niet alleen omwille van Brexit, maar omdat BAE Systems reeds bezig was met een eigen zesde generatie fighter jet, het Tempest project. Ook Zweedse en Italiaanse wapenbedrijven nemen er aan deel.