31 maart 2026- Het Transnational Institute en het Nederlandse Stop Wapenhandel brachten een lijvige brochure uit over de toenemende rol die universitair onderzoek speelt bij de ontplooiing van het hele arsenaal aan technische en menselijke middelen waarmee de Europese Unie haar grenzen wil ondoordringbaar maken voor ongewensten. De bewaking van ‘Fort Europa’ neemt steeds meer militaire allures aan, wat een nieuwe afzetmarkt betekent voor het militair-industrieel complex. Men denke aan drones, camera’s, nachtkijkers, identificatiesoftware, steeds meer steunend op artificiële intelligentie. Universitair onderzoek is vaak een goedkope manier om de industrie aan de nodige knowhow te helpen bij het ontwikkelen van nieuwe vernietigings- en repressiemiddelen, en niet toevallig spreekt men steeds meer van het militair-industrieel-academisch complex. De bijdrage van de ‘academie’ aan de bewaking van het Fort is het onderwerp van Mark Akkerman’s uitstekende studie Border Labs – How Universities Power Europe’s Border Regime, gratis te downloaden.

Het voorwoord is door Michele Lancione, professor economische en politieke geografie aan de polytechnische universiteit van Turijn. Hij deed onder andere onderzoek naar de relaties tussen universiteiten in de EU en Frontex, het grensagentschap van de EU. Lancione kan aan zijn eigen universiteit een dubbele moraal vaststellen als het om projectfinanciering gaat. Enerzijds is er een strenge ethische integriteitscode, waarbij onderzoekers er zich toe verbinden oorlog te verwerpen, maar ze mogen wel onderzoek doen voor “militaire doeleinden” als die de “verdediging van de staat” beogen.

Samengevat komt de studie van TNI en Stop Wapenhandel erop neer dat in de periode 2000-2025 meer dan 200 instellingen van hoger onderwijs deelnamen aan projecten over grensbeveiliging en -controle, en daarvoor konden beroep doen op meer dan 100 miljoen euro subsidiegeld van de Europese Unie. Onder de tien belangrijkste ontvangers zijn er de Finse Laurea- universiteit voor toegepaste wetenschappen, de Katholieke Universiteit Leuven, de Vrije Universiteit Brussel, de Erasmus Universiteit Rotterdam, Universiteit Antwerpen, Technische Universiteit Delft en Duitse universiteiten in Darmstadt en Hannover. Ook drie Britse universiteiten waren actief in de periode voor de Brexit.

Aan de EU-gesubsidieerde onderzoeksprojecten nemen, naast academische onderzoeksgroepen, ook vaak IT- en militaire bedrijven deel. Voor de wapenbedrijven levert dit interessante contacten en eventueel hoogopgeleide medewerkers op. Wapenbedrijven als Airbus of Thales zetten dan ook hun eigen partnerprogramma’s op, gericht op lange termijn samenwerking met de universiteit.

Een van de rookschermen die vaak rond de subsidiëring van militaire projecten worden opgetrokken is de vermelding dat het om dual use gaat, d.w.z. dat er niet alleen militaire maar ook civiele toepassingen zijn (drones als wapen, drones om bosbranden of ‘illegalen’ te detecteren…). Het is een argument dat vaak door de Europese Commissie wordt gehanteerd. Het lijkt dan ook verheugend dat de Katholieke Universiteit Leuven een Ethisch Comité oprichtte waarvan één van de opdrachten precies dit dual use aspect is. Er werd naderhand nog een mensenrechtenevaluatie aan toegevoegd nadat de KU Leuven onder vuur kwam toen bleek dat ze deelgenomen had aan een EU-project voor de ontwikkeling van internationale politionele ondervragingsmethodes, nota bene met deelname van de Israëlische politie. Maar, schrijft auteur Akkerman in zijn studie, “het is moeilijk te begrijpen dat projecten over grensbeveiliging en -controle door het Ethisch Comité geraakt zijn als men weet hoe groot de impact kan zijn van de onderzoeksresultaten op de rechten van mensen op de vlucht.”
Het is blijkbaar niet alleen aan de polytechnische Universiteit van Turijn, maar ook aan de Katholieke Universiteit Leuven dat er sprake is van een dubbele moraal…

Veel andere aspecten van de gemilitariseerde grenscontrole komen aan bod in de brochure: ontwikkeling van een ‘leugendetector’ die moet nagaan of een vluchteling liegt of niet, evaluatie van de fysische geschiktheid van Frontex agenten (Universiteit van Warschau), opleiding van grenswachters in derde landen buiten de EU (Universiteit van Maastricht), ontwikkeling van ‘elektronische snuffelhonden’ om verstopte migranten te detecteren (echte honden zijn wel beter, maar moeten een persoonlijke begeleider hebben en zijn vlug vermoeid), enzovoort. Hopelijk inspireert de studie linkse studenten om de activiteiten van hun universiteit nauwkeurig in het oog te houden en acties te ondernemen waar mensenrechten in het gedrang zijn.