door Herman Michiel
30 september 2025

De ‘Westelijke Sahara’, een gebied negen keer zo groot als België grenzend aan Marokko en Mauritanië, was tot 1975 een Spaanse kolonie, bekend als de ‘Spaanse Sahara’. De dood van dictator Franco betekende ook het eind van de Spaanse kolonisatie. Het Polisario bevrijdingsfront riep de onafhankelijkheid uit in naam van het Sahrawi volk, maar Marokko, en aanvankelijk ook Mauritanië, eiste het gebied voor zich op en verdreef de meeste Sahrawis. Zo ‘n 200.000 ervan leven nu in vluchtelingenkampen in Algerije. Sindsdien exploiteert Marokko het grootste deel van de Westelijke Sahara, dat over een kustlijn van 1200 km met visrijke wateren beschikt. Marokko exploiteert ook de fosfaatmijnen, grondstof voor kunstmest. Opbrengst: meer dan 300 miljoen $ in 2024.

Handelsakkoorden en bezette gebieden

Niettegenstaande de illegale bezetting, sluit de Europese Unie toch allerlei akkoorden af met Marokko die ook betrekking hebben op de Westelijke Sahara. Al in 2005 protesteerde Polisario bij de VN-Veiligheidsraad tegen het misbruik van de Partnerschapsovereenkomst inzake Visserij tussen de Europese Unie en Marokko, waarbij wederrechtelijk Europese vissers toegang krijgen tot de Sahrawi-kust. Een deal waarvoor de EU 144 miljoen euro aan Rabat overmaakte. In 2012 werd een vrijhandelsakkoord EU-Marokko van kracht; het gunsttarief werd ook toegepast op ‘Marokkaanse’ producten die evenwel uit de illegaal bezette Westelijke Sahara stamden. Dat was reden genoeg voor het Europees Hof van Justitie om zulk misbruik van de overeenkomst af te wijzen. Er volgden nieuwe akkoorden en opnieuw juridische bezwaren, waar we een jaar geleden verslag over uitbrachten. In oktober 2024 werd het beroep van de Europese Commissie en de Raad tegen de uitspraak van het Hof van Justitie afgewezen. Er zat voor de Commissie, die in naam van de EU onderhandelt over handelsovereenkomsten, niets anders op dan een nieuwe poging te doen om het volkenrechtelijk heet hangijzer te omzeilen

Twee weken geleden bleek de Commissie met Rabat een nieuwe deal bereikt te hebben. De tekst werd niet vrijgegeven, maar lekte wel naar Euractiv. De Raad (ministers van de lidstaten) zal zich waarschijnlijk morgen 1 oktober akkoord verklaren, en dan treedt de regeling voorlopig in werking, d.w.z. nog vóór de goedkeuring door het Europees Parlement. (Men moet echter niet teveel illusies hebben dat het Parlement hier veel zou aan veranderen. In 2019 keurde het een eerder akkoord goed, niettegenstaande de bezwaren van het Hof van Justitie.) Misschien verbaast men er zich over dat de ‘grote’ EU zoveel moeite doet, tot en met zeer aanvechtbare constructies, om tot een akkoord te komen met het ‘kleine’ Marokko. Een stilaan leeggeviste Noordzee zit daar voor iets tussen, maar men mag niet vergeten dat de EU van Marokko een belangrijke schakel maakte in haar netwerk van ‘buitengrenswachters’ die ‘illegale migranten’ moeten buitenhouden. Dat daarvoor een half miljard euro betaald werd toont aan hoe afhankelijk de EU zich maakte van allerlei regimes. Ook de informatieuitwisseling tussen politiediensten in het kader van de ‘terreurbestrijding’ is een troef bij onderhandelingen.

Nieuwe poging

Wat heeft de Commissie erop gevonden om Marokko niet te bruuskeren, maar ook nieuwe bezwaren van het Europees Hof van Justitie te ontwijken? Die bezwaren hielden onder andere in dat de Sahrawi’s niet geraadpleegd waren. Maar het Hof liet de achterdeur op een kier staan door te stellen dat de instemming van de bevolking van de Westelijke Sahara in theorie kan worden verondersteld (‘presumed consent’) als de overeenkomst geen verplichtingen voor hen schept en in plaats daarvan tastbare, controleerbare voordelen oplevert, waarop toezicht wordt gehouden door een controlemechanisme. Het is in dit achterpoortje dat de Commissieonderhandelaars een bres zagen om de kool en de geit, Rabat en het Hof, te sparen. “De Europese Unie zal financiering verstrekken voor belangrijke sectoren, zoals irrigatie, energie, bestrijding van woestijnvorming en ontzilting van water volgens het principe van duurzame ontwikkeling”, staat er in het ontwerp. Moet men niet onderstellen dat geen enkele Sahrawi hiertegen kan zijn? Marokko zal er in ieder geval niet tegen zijn, want het gebied door haar bezet krijgt hiermee een rijkere infrastructuur. De EU zal bovendien humanitaire hulp overmaken aan de Sahrawi-vluchtelingenkampen in Algerije, inclusief voor cultuur en onderwijs. Zullen zij zich niet beter gaan thuisvoelen, ook buiten het land waaruit ze verdreven zijn?

Wat met de uitvoer van producten? Het Europees Hof vond dat de origine ervan, de Westelijke Sahara, moest geëtiketteerd worden. Maar dat kan niet op instemming van Marokko rekenen, dat het gebied als een‘integraal deel’ van het Koninkrijk beschouw. Er schijnt een compromis gevonden te zijn dat gewaagt van de ‘region of origin’ van het product, een juridisch niet erkende term. Conformiteitsbewijzen worden uitgereikt door Marokko zelf. Wat is er nu verdacht aan kerstomaten uit Marokko met het etiket ‘regio van origine: Dakhla’?

Sommige waarnemers denken dat ook dit ontwerp niet op de goedkeuring van het Europees Hof zal kunnen rekenen. Misschien. Maar ondertussen zal het wel voorlopig in voege zijn, en er verloopt al vlug een jaar of meer alvorens het Hof een eventuele nieuwe uitspraak doet. Het Parlement zou het nog kunnen afkeuren, maar Rabat moet maar eventjes een aantal ‘illegale vluchtelingen’ doorlaten naar de EU – zoals ze het vroeger al deed als dreiging voor Spanje – en de europarlementsleden zullen ‘hun verantwoordelijkheid nemen’.

Het internationaal recht is een mooie zaak, wat de EU betreft vooral om er mooie zaakjes mee te doen…

Bronnen:

• Nauwkeurige informatie over de gebeurtenissen rond de Westelijke Sahara vindt men op de site van Western Sahara Resource Watch (WSRW), https://wsrw.org/en
• Over vrijhandels- en investeringsverdragen: https://www.bilaterals.org
• Over het nieuwe EU-voorstel: Euractiv, wsrw, junge Welt