door Herman Michiel
22 januari 2026

Verleden zaterdag glunderde Commissievoorzitter von der Leyen in de Paraguyaanse hoofdstad Asunción bij de ondertekening van een handelsverdrag tussen de Europese Unie en een blok van Zuid-Amerikaanse landen, Argentinië, Brazilië, Uruguay en Paraguay.

Onenigheid

Zoals we eerder al meldden is er binnen de EU echter grote onenigheid over een EU-Mercosur vrijhandelsverdrag. Een meerderheid van lidstaten is voor, maar grote landen als Frankrijk, Polen, Oostenrijk, Ierland en Hongarije zijn tegen. Boeren zijn tegen, zoals ze in talrijke acties duidelijk gemaakt hebben, want ze vrezen dat de concurrentie met de veel minder gereglementeerde Mercosur agro-productie hen zuur zal opbreken. Hier trekken boeren en milieugroepen aan hetzelfde zeel, de laatsten vooral omdat nog meer exportproductie in Zuid-Amerika de kap van het Amazonewoud alleen nog zal doen toenemen. Ook het partijpolitieke landschap vertoont breuklijnen wat Mercosur betreft. De Groenen, die de herverkiezing van von der Leyen mee mogelijk maakten, zijn grotendeels tegen haar vrijhandelsakkoord. Bij de liberalen, traditionele ondersteuners van de Commissie, is toch een belangrijke minderheid tegen, bij de Conservatieven en Hervormers (waar zowel de Vlaamse N-VA als Meloni’s Fratelli bij aangesloten zijn) is de verhouding ongeveer fifty-fifty.

Merde, het Hof van Justitie

Slechts een paar dagen na haar triomf in Paraguay zal von der Leyens glimlach echter tot grimas vertrokken zijn toen het nieuws woensdag uit het Europees Parlement kwam: een meerderheid vond dat haar Mercosur-deal eerst moet voorgelegd worden aan het Europees Hof van Justitie (EHJ) alvorens sprake kon zijn van goedkeuring door het parlement. Het initiatief kwam vooral van Groenen en Links, maar werd ook gesteund door delen van andere fracties. Er bestaan immers aanwijzingen dat de deal op diverse punten zou kunnen in strijd zijn met de Europese verdragen. De parlementaire meerderheid was weliswaar nipt (334 voor de verwijzing naar het EHJ, 324 tegen, 11 onthoudingen) maar er is geen ontkomen aan, het EHJ moet zich eerst buigen over de kwestie. En dat kan lang duren, gemakkelijk anderhalf jaar. Wat ook de uitspraak zij, de boeren hebben in ieder geval een flinke stok tussen de vrijhandelswielen gegooid.

Poets, wederom poets?

Een van de punten die aan het EHJ worden voorgelegd is de ‘kunstgreep’ van de Commissie die bedoeld is om de rol van de nationale parlementen te beperken. Ze splitste het akkoord in twee delen, een interim-handelsovereenkomst (ITA in het jargon) en een partnerschapsovereenkomst tussen de EU en Mercosur (‘EMPA’). Handelsovereenkomsten zijn een ‘exclusieve bevoegdheid van de EU’, wat inhoudt dat ze alleen door Europese instellingen (nl. de Raad van ministers en het Europees Parlement) moeten goedgekeurd worden. Naast handelsbepalingen kan een overeenkomst ook ruimere bepalingen bevatten over politieke dialoog, samenwerking, investeringen, milieuzorg etc. Dit maakt deel uit van een partnerschapsovereenkomst (EMPA) en is geen exclusieve bevoegdheid van de EU, wel van de lidstaten. Afhankelijk van de nationale wetgeving is daarbij de goedkeuring van het nationaal parlement (en eventueel regionale parlementen, zoals in België) nodig. Dit kan een proces van lange adem zijn. De opdeling in ITA en EMPA maakt dus dat het handelsgedeelte niet opgehouden wordt door het algemene gedeelte.

Bovendien voorziet de Europese wetgeving dat een handelsakkoord voorlopig in werking kan treden, ook zonder de goedkeuring van het Europees parlement. Maar met haar beslissing van verleden woensdag lijkt het parlement te zeggen: poets, wederom poets. De Commissie bedacht ITA en EMPA, wij bedachten doorlichting door het Europees Hof van Justitie. De resolutie van het Europees Parlement stelt zich bij de ITA-EMPA opdeling vragen over “het beginsel van bevoegdheidstoedeling, het beginsel van institutioneel evenwicht en het beginsel van loyale samenwerking”.

Een andere betwistbaar aspect van de vrijhandelsovereenkomst is een nieuwsoortige clausule (“mechanisme voor evenwichtsherstel” genoemd) waardoor een verdragspartij schadevergoeding kan eisen wanneer zij oordeelt dat maatregelen van de andere partij nadelig werken voor de handel. Men kan bv. denken aan nieuwe milieu- of sanitaire maatregelen. Het Parlement vreest dat dit een bedreiging vormt voor de “autonomie van de rechtsorde” in de EU.

Geostrategie?

De EU-Mercosur deal, die voor de EU al bij al slechts een gering economisch belang heeft, wordt door de protagonisten voorgesteld als een sterk Europees statement, een meesterlijke geostrategische zet, zowel tegen de protectionistische Trumppolitiek als tegen de toenemende economische bedrijvigheid van China in het Amerikaans subcontinent. Maar in plaats van het eensgezind geopolitiek machtsblok waarvan de EU-ideologen dromen, heeft de voortvarendheid van de voorstanders van Mercosur aan de wereld getoond hoe verdeeld het ‘machtsblok’ wel is. Frankrijk en Duitsland, wat tot voor kort de ‘Europese locomotief’ genoemd werd, liggen op ramkoers in het dossier. De Duitse kanselier Merz, daarin gesteund door de Europese Volkspartij, wil dat de deal zonder verwijl, dus zonder parlementaire goedkeuring, in voorlopige werking wordt gesteld. De woordvoerder van de Franse regering daarentegen zei dat, als von der Leyen haar zin zou doordrijven door een voorlopige toepassing op te leggen, dat op een verkrachting van de democratie zou neerkomen (une forme de viol démocratique).

Het wordt afwachten wat voortvarende von der Leyen nu zal doordrukken.